Историческая хроника города




НазваниеИсторическая хроника города
страница2/8
Дата15.01.2013
Размер0.87 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8

ЭЛСТ БАЛҺСН



Элст - Хальмг Таңһчин хотл балһсн. Элст бичкн болвчн, эңкр, ке-сәәхн балһсн.

Мана хотл балһсн советск цагт тосхгдсмн. Әмтнә бәәрн болҗ эн XIX зун җилин түрүн өрәлд болн хойрдгч өрәлд шиңкән темдглгдлә. Тиигхд ө-шуһу модд теегт экләд тәрсмн. 1853 җилд Государственн зөөрин министерствин закврар Элст гидг салад модд суулһгдсн бәәсмн. Суулһсн модд йир сәәнәр урһв. Тиигәд Элстин ө-шуһу модна плантац бүрдәсмн, (өдгә «Иньгллт» гидг парк). Тер цагт дигтә Әәдрх, Царицын, Сарпуль ордг хаалһс экләд тосххар хальмг теегүр кесг экспедиц илгәгдсн билә. Тиигәд, үлгүрнь, 1859 җиләс авн 1861 җил күртл көдлсн номин экспедиц Царицын – Сарпуль трактыг Кизляр – Әәдрхн хаалһла залһсн болдг. Хаалһин амар тосхх болҗ 15 селә тиигхд темдглсн билә. Тер тоод Элстин ө-шуһу модна плантацд 15 өрк бәәршлх күүтр тосхгдх гиҗ зуралгдсмн. Нүүдгән хаяд, хальмгуд эн күүтрт бәәдг болх гиҗ санҗасмн. Зуг хальмгуд дундас тиим улс тоота һарв. Элст эврәннь тууҗан 1865-гч җиләс авн эклнә. 136 җил хооран элстә, уста, ноһата, булгта һазрур хальмгуд нүүҗ ирлә. Бола болн орс Кийков ирҗ бәәршлсмн. Эднә дару кесг орс өрк-бүл нааран нүүҗ ирлә. Эннь Корниенкохн, Репкинәхн, Калюжныхн болн нань чигн улс. Хөөннь элгн-садн ирҗ буулдад, Элст гидг хотн тогтагдсмн. Селән дарунь өсәд, өргҗәд, волостин цутхлнд хүврв.

Далдгч җилмүдт энд дәкәд нег селән тосхгдв – маныческ улусин ставк. Энд улусн залвр, мөрдин хаша, хасгудын казарм, малын хот хадһлдг хашас тосхгдв. Мана балһсна хамгин хуучн гисн гер – көвүдин школ-интернат («Улан школ»), эн герт таңһчин бичкдүдин библиотек хөөннь кесгтән бәәршлҗ йовла. Хальмгин һазрт школмудар дөч һар җилмүдин туршарт көдлҗ йовсн Т. Д. Юркован орлцтаһар эн школ тосхгдсн бәәсмн.

1907 җилд тохма мал өскхин кергт хаша тосхгдсн бәәсмн (ода «Страна Советов» колхозин цутхлң). Семен Рафаилович Залкиндин нилчәр больниц чигн тосхгдла. Җирдгч җилмүд куртл тер олзлгдҗ йовла, (өдгә бичкдүд төрлһнә гер бәәсн бәәрнд). Гермүдиг улан тосхар бәрдг болсмн. Тоосх кедг һазр мел улан болдг билә. Тегәд чигн балһсна нег уульнц Красная гиҗ нерәдгддг болсмн.

1917 җилд социалистическ революц болв. Хальмг совет 1918 җилин хаврар тогтв. Йир үүмәтә чигн, байрта чигн цаг билә. Хальмг автоном область тогтад, административн цутхлңггин Әәдрхнд үлдәх чигн, Черный Яр, Хальмг Базр, Яшкуль, Башанта тал һарһх чигн сүв-селңг оруглдла. Эн туст шишлң комиссь бүрдәгдәд, Элст цутхлң селән болх гиҗ шиидгдлә. Элст селәг балһснд хүврүлх шиидвр 1930 җилин мартын 10-д батлгдсмн. Тегәд 1931 – 1935 җилмүдт балһсн экләд тосхгдна. Телеграф болн телефонн линийс босхгдад, гермүд, школ, заводмуд тосхгдад, балһсна җирһл җил ирвәс дүркләд, өргҗәд, делгрәд йовна. Тосхгдҗах Элст балһснд административн цутхлң болсн деерән таңһчин сойлын цутхлңд хүврнә. Энд техникум секгднә, областин музей экләд көдлнә, хальмг келәр газет, дегтрмүд барлгдна. 1936 җилд Хальмг драматическ театр секгдв, 1937 җилд болхла – улсин хор болн келн-улсин зевсгүдин оркестр бүрднә.

1940 җилд хальмг улсин «Җаңһр» баатрлг дуулврин 500 җилин өөн йир өргмҗтәһәр, байртаһар темдлгдсн билә.

Зуг 1941 җилд һалзу фашистнр мана орн-нутгур дәврәд, төвкнүн җирһлиг эвдв. Июль сарин 22-т балһсна цутхлң талвңд митинг болсмн. Балһснд улсин ополченя болн истребительн батальонмуд бүрдв. Тең һол деер харслтын көдлмш 800 шаху Элстин эмтн орлцв, тиигчкәд нурһлҗ баһчуд.

Хальмг Таңһчин күч-көлсчнр 1942, 1943 болн нань чигн җилмүдт фронтд ноолдҗах дәәчнрт дөңгән күргәд бәәлә. 1942 җилин мартын 4-д һарсн «Ленинский путь» газетд «Хальмг Таңчин делегац фронтас ирв» гисн статьяд иигҗ бичгдсмн: «Элстүр 1942 җилин мартын 3-д таңһчин күч-көлсчнрин нерн деерәс йовсн делегац хәрү ирв. Өмн үзгин фронтын дәәчнрт илгәсн белгдүдиг мана элчнр авч йовсмн. Хальмг КАССР-ин Деед Советин Президиумин Ахлач үр Ностаев делегацин һардачнь болҗ йовла. Улан Әәрмин болн Цергә-Теңгсин флотын ХХIV җилин өөнд Хальмг Таңһчин күч-көлсчнр Өмн үзгин фронтын дәәчнрт, командирмүдт болн политкөдләчнрт белг гиһәд нәәмн вагон посылк илгәв.”

Эн олн белгиг бәрүлҗ өгхин төлә мана делегац фронтур һарч йовла. Цуг подразделеньст мадниг ирсн кемлә красноармейцнрин митингүд болв, эдн Улан Әәрмин туурмҗта өөнд нерәдҗәлә. Белгүд бәрүлҗ өггдснә хөөн дәәчнр эврәннь чидләрн делегацин гешүдт концертән үзүлв. Манас хол биш товин, пулеметын сумн асхрҗала, мин хаһрсн ә соңсгдҗала. Дәәллдҗәсн һазрас хол биш бәәсн шавр герт красноармейцнр гармуль тачала, тиигәд бидн дәәчнрлә болн командирмүдлә хамдан әәрмин өөниг темдглҗәләвидн» гиҗ делегацин һардач тодлврарн хувалцсмн.

Тер мет «Ленинский путь» газетәр дамҗулад Элст балһсна медицинск көдләчнр Хальмг АССР-ин цуг күч-көлсчнрүр болн интеллигенцүр дуудвр кесмн. Усн дор усчдг оңһцсиг тосххин төлә мөңг цуглулхмн гиҗ эдн седвәр татсмн.

Балһсна учрежденьсин медицинск көдләчнрин, Хальмг АССР-ин Наркомздравин даалһврар эн дуудвр дор госсанинспектор Корсункиев, көдлмшч Винников, эмч Н. М. Блохина, тубдиспансерин бәәрн комитетин ахлач В. Пустовалова, «Медсантруд» гидг ниицәнә таңһчин комитетин ахлач К. И. Макарова, эмч М. И. Климова, вендиспансерин бәәрн комитетин ахлач В. Попова, инспектор А. П. Королева һаран тәвсмн.

1942 җилин мартын 8-д һарсн «Ленинский путь» газетин эн тойгт «Патриотки» гисн статья барлгдла. Элст балһсна күүкд улс киитн ирхәс ик урд Улан Әәрмин дәәчнрт дулан хувц-хунр экләд уйв гиҗ статьяд келгдҗәлә. Эврәннь һарар кесг зун зузан фуфайкс болн шалвр, девлмүд, махлас эдн уйв, олн зүсн кегдл өлгҗ илгәв.

1942 җил мана таңһчур болн Элстүр орн-нутгин деед үзгин областьмудас эвакуировать кесн әмтн ирәд бәәв. Холас ирсн һурвн зуһар өрк-бүл Элстд бәәршлв гиҗ «Ленинский путь» газет 1942 җилин туула (январь) сарин нег шинд зәңглҗәлә. Деед үзгәс ирсн кесг улс мана республикин колхозмудт, улусмудын цутхлң селәдт үлдв.

Тер җилин така (июль) сард фронт ик түргәр Элст тал өөрдәд йовв. Хортна авиац балһсиг дәврәд бәәв. Тиим кевәр бәәрн улст болн шаңһа зөөрт әәмшг үзүлгдәд бәәв. Тегәд 1942 җилин августын 2-т эвакуац эклв. МТС-мудын болн совхозмудын трактормудыг болн мөрн тергдиг эн кергт орлцулв.

Ставрополь-Дивное төмр хаалһар хортна чидлмүд ямаран чигн харшлт угаһар Элст тал ноха (август) сарин эклцәр өөрдҗ йовла, гиҗ эврәннь дегтрмүдтән номт И. С. Немичев бичлә. Яһад гихлә эн районд мана әәрмин әңгс уга бәәсмн.

Зуг ноха (август) сарин 5-д Сталинградск фронтын командлһна закврар 51-ч әәрмин ханяс Элст балһсиг харсхин төлә хамцу отряд йилһгдсмн. Энүнә командирнь Н. К. Зубков. Ханьд стрелков батальон, артиллерин дивизион, танкудын рот болн ханинь икдүлсн мөрн цергин эскадрон (Кабардино-Балкарск кавдивизь) йовсмн.

Тер мет балһс харслһнд бәәрн истребительн отряд болн милицин взвод орлцҗала. Болв Элстин удан болзгта харслтыг тогтаҗ чадсн уга.

Ноха (Август) сарин арвн негнд мотопехот болн хортна танкуд Элстин захин уульнцд орҗ ирв. Ноха (Август) сарин арвн хойрт долан часла хортна церг балһснд орсмн. Тиигәд дөрвн дундур сардан Элст хортна һарт бәәсмн. Деермчнр бәәрн улсиг тонад, теднд күч узүләд алҗасмн. Зууһад күн үкв. Элст немш комендатур болн гестапо бүрдәгдлә. Радиоһар болн «Сулдан бәәдг һазр» гидг газетәр дамҗулад «шин диг-даран мөңкинд бәәх» гиҗ немш пропаганд Элстин бәәрн әмтиг әәлһхәр седҗәлә. Зуг бәәрн улс эднд даргддго билә.

Партизанск отрядмуд, патриотмуд-подпольщикүд фашистнрт амр өглгө бәәв. 1942 җилин бар (декабрь) сарин 31-д Элстиг 28-ч Әәрмин цергчнр хортнас сулдхсмн. Советин Герин шатсн эрсмүд деер улан тугиг делскв. Энүг гвардин ах лейтенант Михаил Кондоков, гвардин сержант Владимир Никандоров болн политрук Була Манджиев Элистин хамгин өндр гер деер батлв. Хортн хамх цокгдад һарад зулхларн промышленн болн сойлын һоллгч объектмудиг, усна сурвлҗиг, гермүдиг күүчәд уга кев. Хальмг хотл балһсиг фашистнр шатаһад, ул күртлнь күүлдг болвчн өңгрүлҗ чадсн уга.

Алдр Төрскн дәәни тускар эндрк Элстин уульнцнрин нерднь болн бумблвснь тодлулна. Элстин ард бийд ик хар толһа деер Т-34 гидг нертә танк зогсҗана. Тер дөчн һурвдгч җилин нег шин өрүн генерал В. М. Герасименкон 28-гч Әәрм гитлеровск церг Элстәс көөҗ һарһад, энд ирҗ зогссн кевтән эн танк бәәһә гиҗ келҗ болхмн.

Элстин дорд ар үзгт кесг зун хальмгуд, орсмуд болн евреймуд фашистнр хаҗ алсн ормд дүңгәсн ик обелиск (бумбулв) бәәнә.

Балһсна тал дунд гражданск болн Алдр төрскни дәәнд әмән өгсн баатрмудын үкәр. Деегшән нисҗ йовх мет, өндртән арвн долан метр зеврдго болдар кесн һурвн пилон үйин әмт символизировать кеҗәнә.

Деермчнр һарч йовсна дарунь Элстиг шинәс босхлһна көдлмш эклв. Республикин цуг бәәрн әмтн дөң болҗала. Таңһчин хотл балһсиг босхлһна саңд мөңг цуглулдг җисән эклв. Әәдрхнә бәәрн әмтн бас балһсиг босхлһнд дөң болв. Хамгин турүн балһсна өдмг болһдг гериг шинәс тосхв. Дәкәд бань, усна сурвлҗна нег әңг, хот уудг гер, больниц, аптек, пошт, телеграф шинәс босхгдв. Болв эн көдлмш уурулв.

Балһсн фашистнрас сулдад, җирһл невчк төвкнсн болҗахла, һашута цааҗлһнла хальмг улс харһад, киитн Сиврүр туугдв. Хотл балһсн өнчрәд үлдв. Элст гиҗ нерәдгдгән уурад, Степной гиҗ нерәдгдәд, Ставропольск крайин ханьд орулгдсн болдг. Зуг 1957 җилин январин 9-д Хальмг Таңһч шинәс тогтад, таңһчин цутхлң шинәс Элст гидг нерән авсмн.

Элст балһсна делгрлтин генеральн зура 1963 җил батлҗ авгдсн билә. Хөрн җилин эргцд (1959-1979 җилмүдин эргцд) балһсна әмтнә то 23 миңһнәс 70,3 миңһнд күрв. 1967 җилд Дивное-Элст хаалһар түрүн поезд йовв. Промышленностин делгрлтд төмр хаалһ аһу ик чинртә бәәсмн. Төмр хаалһ эдлврт орулгдад, балһснд кесг промышленностин объект тосхгдв.

Өдгә цагт балһснд тосхлтын, гиигн болн хот-холын промышленностин олн предприять үүлдҗәнә. Нег үлү сүл җилмүдин эргцд Хальмг Таңһчин Президент К. Н. Илюмжиновин нилчәр мана хотл балһсн улм өргҗәд, сәәхрәд йовна. Сити-чесс балһсн мана хотлын йоста кеермҗ болв. Элстин уульнцс, паркс, гермүд сәәхрәд, кенә чигн седкл байрлулна.

Өдгә цагла Элст – йир сәәхн, өргн һо уульнцта, хун цаһан өндр гермүдтә балһсн. Элст җил ирвәс улм сәәхрәд, өргҗәд, өсәд йовх балһсн кен негнә седкл байрулна. Җил болһн һаха сард Элстин байрин өөн темдглгднә. Эн йир сәәхн, өргмҗтә нәр-наадн . Элст бичкн болвчн йир дала соньн ормс бәәнә. Элстин цутхлңд Ленинә нертә талвң бәәнә, тавлң деер Ленинә бумб дүңгәнә. Өөрнь Цаһан гер зогсчана. Тенд мана Хальмг Таңһчин һардачнр көдлҗәнә. Цаһан герин хаҗуд Будда Багшин бумблв бәәнә. Байрлснчн цагтан, зовлңг үзсн цагтан әмтн ирәд бурхндан мөргнә. Эн бумб ноһан урһмл модн заагт зогсҗана. Хол биш серүн фонтан асхрна. Җил болһн бумбс секгднә.

Нәәмдгч микрораойна захд ик өндр толһа деер бас нег бумблв бәәнә. Энүг ачта скульптор Эрнст Неизвестный Сиврүр туугдсн хальмгудт нерәдв. Җил болһн бар сарин 28-д эн бумбд ирәд бичкн-көгшн уга, гемтә-эрүл уга мөргцхәнә. Эн бумблвд цааҗлгдсн әмтнә зовлң, күчр-күнд бәәдл, һашудлһн үзүлгдҗәнә. Эн бумблвиг үүдәсн Эрдмч тууврт йовсн хальмгудын санлыг тевчҗ, эн санлыг мөңкрүлхин төләд ик чинртә керг күцәсмн. Эрнст Неизвестный цуг нарт-делкәд эврә нерән туурулсн күн болҗана. Хальмг улст санаһан зовҗ, иим белг белглҗ. Скульптор Эрнст Неизвестный хальмг келн улсин төлә ик чинртә болн ачта керг күцәв.

Элст декәдчн олн зүсн бумблвсар байн. Теднь: О. И. Городовиковин, Ээлән Овлан, Хоңгрин Элстин уульнцар йовсн цагт күүнә нүдн байрлулна. Төгәлңд ке-сәәхн модд сарсалдад зогсна, олн зүсн цецгүд каңкнна. Асхнднь болхла, балһсн олн зүсн өңгтә герләр герлтнә.

Элст арвн микрорайонд хувагдна. Микрорайон болһнд школмуд, бичкдүдин садмуд, номин саңгуд, больниц бәәнә. Элстд бәәдг улс өдр болһн кинотеатрт одна. Эднә нерднь: «Родина», «Октябрь», «Җаңһр». Кесг театр бәәнә: Хальмг Таңһчин үндсни театр, орс театр, «Зара» гидг театр. Родина кинотеатрин өөр Амр-Санана нертә дегтрин саң бәәнә.

Эн җилмүдт мана Хальмг Таңһчд кесг соньн форум болв: күүкд улсин форум, эмчнрин болн номтнрин форум давв. Тенд олн зүсн кергин үүл хаһлгдв. 1998-гч җил 33-гч Шатрин Олимпиад давв. Кесг әмтн талын һазрас ирцхәв, мана балһсн, мана келн-әмтн теднд таасгдв.

Элстд кесг сурһулин заведеньс бәәнә: КГУ, эмчин болн багшин болн эмчин колледжмуд нань чигн. Мана балһснд баһчуд дала, тедн дунд ик зунь оютнр. Сән өдрлә Ленинә нертә талвһңд асхар йир сәәхн: олн зүсн шам шатна, гирляндс гилвкнә.

Зуна халун цагт энүнә өөр дала әмтн ирәд амрна. Энүнд зурганчн цокулх арһ бәәнә. Бичкдүд нааран ирҗ наадһа машидәр гүүлгнә.

Элстд ирсн гиичнрт «Элст» гидг гиичлур байртаһар үүдән секнә.

Элстихн хотл балһсндан йир дурта. Тер учрар чигн намр болһнла балһсна байрт ик-баһ уга оларн хурҗ җирһнә.


1   2   3   4   5   6   7   8

Похожие:

Историческая хроника города iconО. Э. Терехов Историческая мысль и историческая наука
I. Историческая мысль и историческая наука в эпоху романтизма в первой половине XIX века
Историческая хроника города iconФлора города иркутска (современная и историческая)
Восточной Сибири за период с 1880 по 2004 гг. Выделены два временных тренда: историческая флора (1880-1950) и современная флора (1960-2004)....
Историческая хроника города iconИсторическая мысль и историческая наука Запада XIX xx веков Учебное пособие
Т-35 Историческая мысль и историческая наука Запада XIX – XX веков: учебное пособие / О. Э. Терехов, гоу впо «Кемеровский государственный...
Историческая хроника города iconИсторическая справка
Муниципального казённого дошкольного образовательного учреждения Центр развития ребёнка №5 города Мирный Архангельской области (ул....
Историческая хроника города iconХроника мапрял
«Русское слово в мировой культуре» и сроки его проведения – 30 июня – 5 июля 2003 г. (на базе филологического факультета Санкт-Петербургского...
Историческая хроника города iconКонтрольная работа является неотъемлемой частью курса
Задание на выполнение контрольной работы по дисциплинам: «Геология общая и историческая», «Общая и историческая геология» (специальности...
Историческая хроника города iconРоссийский государственный гуманитарный университет историко-архивный институт
Программа междисциплинарного государственного экзамена по специальности №020700 – История, специализация №020712 – Историческая информатика...
Историческая хроника города iconИсторическая наука России в XX веке
И 32 Историческая наука России в XX веке. М.: Научно-издательский центр «Скрипторий», 1997. — 568 с
Историческая хроника города iconУчебно-методический комплекс по дисциплине «Историческая информатика»
Курс «Историческая информатика» (код дпп. В. 00 Дисциплины и курсы по выбору студента, устанавливаемые вузом) имеет своей целью ознакомление...
Историческая хроника города icon«Россия и Беларусь: историческая и духовная общность» Общие положения
Настоящий Порядок определяет организационное, методическое и финансовое обеспечение организации и проведения олимпиады школьников...
Разместите кнопку на своём сайте:
Библиотека


База данных защищена авторским правом ©lib.znate.ru 2014
обратиться к администрации
Библиотека
Главная страница